Йылме йодыш: Марий йылмышанчыште муткылдышым шымлыме историй

0
53

1775 ийыште лекше I Марий грамматикыште муткылдыш ушештаралтеш, но ок ойыралт, садлан огешат ончалт.

1837 ийыште А.Альбинскийын «Черемисская грамматика»-ште «О словосочинении» ужашым «Марий грамматикыш» пурта. Тыште автор ик мутформын весе деч посна формым йодын кертмыж нерген воза. Тиде главам А.Альбинский М.В.Ломоносовын грамматикыж гыч тӱҥалме традицийлан эҥертен ойла: «Сочинение слов» манмыже муткылдышын чоҥалтмыжым шымлымаш лиеш. Йоҥылышыжо: «глаголы действительные, означающие различные действия людей требуют вместо винительного российского именительный падеж единственное число при всяком случае в разговоре».

Мутлан, кызытсе марий йылмыште да тунамсе марий йылмыште кид мушкаш марий йылмылан нормо лиеш.

Ф.Васильев 1887 ийыште лекше грамматикыште мут кылдышын ойыртем палыштым огеш ончыкто. Тудын шонымыж почеш «глагольный муткылдышым ончышыла марий мут кылдыш-влакым руш йылмысе гаяк предлоган да предлогдымылан шелеш». Марий йылмыште предлог уке.

В.Т.Соколов «Марий грамматик» школлан лукмо книгаште М., 1935 ончыкта:

- «мут тӱшка» термин уло, но мом ончыкта материал гыч пален налаш огеш лий;

- шонымаш «ойым кок велым ончаш кӱлеш: смысылже/сочиненийже велым, ойын смысылже ой-влакын сочиненийже гыч шога».

Тидым тыге умылыман:

1) предложений мут кылдыш гыч шога – мут кылдыш предложенийым чоҥаш кучылталтше единица;

2) ойым каласыме содержаний шомак ушем-влакын верышт да семантик значенийышт гыч шога.

И.Ф.Андреев, К.Ф.Смирнов, Т.С.Иванов «Марий грамматика» 1939 ий, школлан лукмо руш йоча-влакын Л.С.Бархударовын руш йылме учебникшылан эҥертыме.

Мут кылдыш – предложенийыште йыгыре шогышо кеч-могай член-влак – тунамсе руш йылме наукышто шарлыше (Филипп Федорович Фортунатов да Михаил Николаевич Петерсон) концепцийыштлан келшен толеш.

Михаил Павлович Чхаидзе «Синтаксис лугово-восточного марийского языка» М., 1941 ийыште лекше книгаште мут кылдыш ушештаралтде коден.

Николай Тихонович Пенгитов 1973 ийыште лекше книгаште воза:

- мут кылдыш – подчинительный йӧн дене кылдалтше мут-влак, тидын годым подлежащий + сказуемый = предложенийын рӱдӧ.

- простой/сложный мут кылдышым ойыра;

- шуко мут дене каласыме оборот посна мут дене кучылталтеш.

Тидын годым Н.Т.Пенгитов ойыраш лийдыме муткылдыш-влакым ойыра: кӱртньӧ пурса, лӱдшӧ мераҥ, йошкар агытан.

Лидия Андреевна Петухова «Глагольно-именные словосочетания» 1980 ийыште лекше монографийыште ойыра:

I глава - Мут кылдыш тӱҥ умылымаш, но кызытсе йылмышанчыште сеҥымашым шотыш ок нал, подчинительный кылым веле ойыра;

II глава – Объектный отношениян глагольно-именной мут кылдышым шымла;

III глава – Обстоятельственный отношениян мут кылдышым шымла.

Валерий Максимов

ПАЛДАРАШ
viktaryshe

«Кидшер» интернет-журналын увер службыжо.

Увер ден материалда-влакым info@kidsher.ru электрон почто дене вучена.

ШОНЫМАШДАМ КОДЫЗА:

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.