Шочмо йылмым шке кумылын але закон почеш?

0
484

Юл кундемыште РФ Президентын полномочный представительже 24 ноябрьыште Михаил Бабич Татарстаныш мийымыж годым руш, шочмо да национальный республиклаште кугыжаныш йылме-влакым туныктымо шотышто Россий Президентын кӱштымашыже кузе шукталтме шотышто ойлен. 

Россий Конституций дене келшышын (68-ше статья), Россий Федерацийыште кугыжаныш йылмылан руш йылме шотлалтеш. Тыгак тиде статьяштак каласыме: республиклаште шке кугыжаныш йылме-влак лийын кертыт.

А «Россий Федерацийыште илыше калык-влакын йылмышт нерген» да «РФ Образований нерген» (14-ше статья) федеральный законлаште Российын гражданже-влак шочмо йылмыштым да национальный республиклаште, ФГОС дене келшышын, кугыжаныш йылмым тунемаш правашт уло манын каласыме.

Тидын годым умылыман, шочмо йылме ден кугыжаныш йылме иктак огыл. Мутлан, Татарстаныште кугыжаныш йылмыже татар гын, ты кундемыште илыше вес калыклан шочмо йылме башкир, чуваш, гражданинын ойырен налмыж почеш моло вес йылме лийын кертыт.

Чаманен каласыман, икмыняр регионышто Россий законодательствын нормыжым шке семын шуктеныт. Южгунам руш йылмым туныктымо годымат граждан-влакын праваштым пудыртымо, тыгак национальный йылме-влакым обязательно тунемме шотыштат ӧкымлымаш вашлиялтын.

Тидын шотышто Российын Президентше В.Путин Россий Образований да науко министерствылан предписанийым ямдылаш да тудым регионлашке колташ кӱштен. Таче кечылан Юл кундемыште президентын кӱштымашыжым шуктымо, образовательный учреждений-шамычын тунемме планыштым ФГОС, «Образований нерген» закон дене келшышын тӧрлатыме. Руш йылмым туныктымо шагатым Россий Образований да науко министерствын темлымыж дене келшышын шотыш кондымо. Ача-ава-влак дене шочмо йылмым тунемме урокым ойырымо шотышто пашам вораҥдарен колтымо. Но республиклаште кугыжаныш йылмым туныктымо йодышым мучаш марте тӧрлатен шуктымо огыл. Тудым тунемаш права уло, а тудым кузе шуктымо механизмым шотыш кондымо огыл.

Мутлан, Татартсан Республикын президентше Р.Миннихановын йодмыж почеш, тиде йодыш тӱткынрак шымлалтын. Российын Образований да науко министерствыже республиклаште илыше граждан-влакын кугыжаныш йылме-влакым тунемме шотышто праваштым шуктымо нерген методике указанийым ямдылен. Тудын дене келшышын, образовательный процессын участникше-влак (ача-ава, тунемше, школ администраций) тунемме программыште кугыжаныш йылмым тунеммылан арняште кок шагатым ойырен кертыт. Тиде методике указанийым РФ Образований да науко министерстве лишыл жапыште регионлашке колта. Тыге руш йылмым, шочмо йылмым, кугыжаныш йылмым туныктымо йодыш шотышто норматив пеҥгыде лиеш. Россий президентын кӱштымашыжат шукталтеш. Регионлаште кугыжаныш кучем-влак РФ Образований да науко министерствын указанийжым илышыш шыҥдарышаш улыт.

Михаил Бабичын палемдымыж почеш, пеҥгыдемдыме указаний-влак Российыште илыше тӱрлӧ калыкын ойыртемжым шотыш налыт, Россий Федерацийыште кугыжаныш йылмым, руш йылмым, тунемаш сай условийым пуат, тыгак Россий Федерацийыште илыше калык-влакын шочмо йылмыштым арален кодаш, вияҥдаш чаракым огыт ыште.

Марий Элыште кузерак?

Марий Элын образований да науко министржын алмаштышыже Александр Иванов Мер Каҥашын марий форумжын шыже сессийыштыже марий йылмым туныктымо, тидын шотышто могай закон шукталтме, Россий президентын кӱштымыж почеш Россий Генеральный прокуратурын тергымыж деч вара школлаште улшо ситыдымаш-влак дене палдарен.
Александр Васильевичын мутшо почеш, Рособрнадзор республиклаште шочмо ден кугыжаныш йылмым туныктымо годым законым шукталтмым терген. Мутат уке, ситыдымаш-влак лийыныт, но кугу огыл. Мутлан, южо школын сайтыштыже тунемме планым вераҥдыме огыл улмаш, тыгак туныктымо программым ямдылыме годым икмыняр школышто «Филологий» ужашыште могай йылмым туныктымым посна возен огытыл, а у стандарт почеш кажне школышто могай йылме ден литературым туныктымым ончыктыман. 2015 ий марте ты ужашыште тидым посна ойырен огытыл, но у законодательстве йодеш. Сандене Марий Элысе южо школышто туныктымо программым тошто стандарт дене келшышын возеныт. Тыгак прокуратур у тунемме ийыште ача-ава-влак йочашт

Российыште илыше калык-влакын йылмыштым тунемме шотышто йодмашым возышаш улыт манын палемден. Икманаш, икшыве ден ача-ава шочмо ден кугыжаныш йылмым тунемаш тӱҥалмым але укем шке рашемдат.

Каласыман, школын тунемме программыжын ик ужашыжым ача-ава, икшыве, туныктышо, школ администраций (участники образовательного процесса) шке ойырен кертыт. Лач тиде ужашыжым ямдылыме годым мемнан республикыште нимогай экшыкым прокуратур муын огыл, молан манаш гын чылажымат Российын законжо, Марий Элын Конституцийже почеш ыштыме. Тудын дене келшышын, селасе школлаште кугыжаныш марий йылмылан кок шагат ойыралтеш, а оласыште ик шагат- кугыжаныш марий йылмылан да ик шагат - ИКН-лан (интегрированный йӧн).

Тидын годым палемдыман, Марий Элын Образований да науко министерствыже Российын образований да науко министрже О.Васильевалан ФГОС-ыш вашталтышым пурташ темлен. Тушто республиклаште руш йылме деч посна йоча вес кугыжаныш йылмымат тунемшаш манын возымым пурташ йодыныт. Тидлан арняште иктаж кок шагатым ойыраш темленыт. Очыни, йодмым колыныт, молан манаш гын Юл кундемыште Россий президентын полномочный представительже М.Бабич республиклаште кугыжаныш йылмылан кок шагатым ойырат манын палемден.

Республикыштына чыла общеобразовательный учрежденийыште туныктымо йылмылан руш йылме шотлалтеш. Молан лач руш йылме? Таче кечын чыла предметым рушла гына туныктат. 2013 ий марте Марий Элыште 11 школышто кум тӱҥ предметым марла туныктеныт, но туныктымаште ятыр нелылык вашлиялтын, сандене, марла туныктымым чарненыт.

Тергымаш ончыктен, мемнан школлаште руш йылме урокын шагатштым иземдыме огыл, марий йылме да литератур дене вашталтыме огыл.

Министрын алмаштышыже А.Иванов весымат палемден. Шочмо ден кугыжаныш йылмым тунеммаш чылажат ача-ава дене кылдалтын. Мыланна шочмо йылмым тунемаш чаракым огыт ыште. Ача-ава-влак коклаште умылтарымаш пашам эртарыман, вет йылмына йомеш гын, калыкнат йомеш. Теве пытартыш жапыште Морко районышто школлаште марий йылмым шочмо йылме семын тунемме шагалемын толеш. Тидым йӧршынат умылтараш ок лий. Молан ача-ава-влак икшывыштым ава йылмыштлан ынешт туныкто? Учебник ден пособийым ямдылыме йодышымат нӧлталнем. Кызыт Марий книга издательствын учебникым лукташ праваже уке. Туге гынат Марий Элын Образований да науко министерствыже йӧным муын. Кызыт тунемме пособийым Марий образований институт савыкта, молан манаш гын пособийым лукташ тыгай кугу бюрократизмым эрташ ок кӱл. Икманаш, марий йылмына илыже манын, шкалан тыршыман, йылмына деч вожылман огыл. Икшывына дене аван йылмыж дене мутланыман. Тидын годым мондыман огыл, чылажымат закон дене келшышын ыштыман.

Башкортостаныштат марий йылмым туныктамаште нелылык вашлиялтеш. Тидын нерген мыланна Калтаса районысо йочасадыште пашам ыштыше Людмила Ислаева каласыш:

- Келтей школышто ача-ава-влак йочалан марий йылмым ынышт туныкто манын, йодмашым возеныт. Нуно йӧршын огыт умыло, могай тиде туткарыш шуктен кертеш. Мемнан республикым вуйлатышына Путинын шочмо огыл йылмым шке кумылын туныктымо деч вара башкир башкир йылмым, марий марий йылмым тунемшаш манын каласен, но школлаште тидым шке семынышт умыленыт лектеш. Кызыт марий йылмым йӧршын огыт туныкто.

Тиде чонем чотак туржеш. Ӱдырем але изи, но йылмынажым школлаште туныкташ огыт тӱҥал гын, икшыве-шамыч шочмо йылме дене йӧршын мутланаш огыт тӱҥал. Мутат уке, марий патриот-влак йоча дене ешыште марла мутланат, но вет тиде садак шагал.

Чынжымак шӱлыкан сӱрет, но ме чакнышаш огынал. Теве Интернетыште Российыште илыше калык-влак элнан президентше деке йодмаш дене лектыныт. Тушто нуно шочмо йылмышт верч тургыжланыме, прокуратурын тергымыж деч вара школлаште национальный йылмым шыгыремдылме нерген ойленыт да Владимир Путин деч школлаште шочмо йылмым тунемаш гарантироватлаш йодыныт. Ты йодмашышке шке кидпалыжым моткоч шуко еҥ пыштен. Теат, Интернетыште ты йодмашым муын, тидым ыштен кертыда.

Лидия ШАБДАРОВА.
«Марий Эл» газет.

ШОНЫМАШДАМ КОДЫЗА:

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.