Марий тамга мом ушештара?

0
580

Ожнысо ик марий мурышто тыгай ой уло: «Вӱдшӧ йога — серже кодеш, ӱмырна эрла - мурына кодеш». Чын, калык уш-акылеш илыш садак могай-гынат кышам кода. Айдеме тукым пеш ожно лудын-возен моштен огыл гынат, тудо шке историйжым садак шукертсек нала. Кузе? Тидлан мо пелта? Легенда ден преданий-влак? Калыкын моло ойпогыжо? Тиде веле огыл, очыни. 

Пале, легенда ден преданийлаште чылажымат пеш чот иктешлен, ӱмбачын ончыктымо, сандене, очыни, чын лийше факт-влакым, событийлам калык ушеш аралаш, пӱйым ик тукым гыч весыш шукташ манын, мемнан кугезына-влак моло йӧн денат пайдаланаш.

Курым почеш курым эртен, еҥ-влак шотаныт, ӱмырым эртареныт, коленыт... Тӱнямбалне могай вашталтыш лиймым мыланна лач кугезе мландава да калык уш-акыл гына рашемдаш полшат. Илышын кышажым «пӱртӱс книга» манын кертына. Жап эртыме семын ме кугезына-влакын «кышаштым» умылыдымыш савырнена. Икмыняр курым ожно, мутат уке, еҥ-влак посна пале (сӱрет, тамга, тӱр) гоч тудын озаж нерген ятыр каласен кертыныт. Айдемын могай тукым-вож гыч улмыжым, тудын могай пашам ыштымыжым, ийготшым да молымат вик тог- даеныт. Кузе сонарзе, янлык кышам ужын, тудын койыш-шок- тьыныжым тӱрыс рашемден моштен, тыгак акрет годсо еҥат тӱрым, тамгам да моло палым куштылгын лончылен, умылен кертын. Символ да проста знак-влак полшымо дене мемнан кугезына-влак пеш ожнак икте-весылан мом-гынат палдараш тӱҥалъшыт. Тыгодымак теве мо оҥай. Тӱрлӧ вер-шӧрлаште шукерте ожно илыше еҥ-влакын, мутлан, пырдыжысе сӱретышт, луым пӱчкеден сӧрастарыме але тӱрлӧ арвереш кодымо палышт, орнаментышт ятыр шотышто икгай.

Тидлан ӧршаш уке. Изи але кугу, палыдыме але палыме, шукертак йомшо але кызыт илыше айдеме тукым ик семынракак виян толын. Ожнысо тӱрлӧ пале, тамга, орнамент да полат кугезынан-влакын илыш-йӱлашт, илыш да тӱня умылымангышт дене кылдалтыныт. Адак тидат раш: тамга, тисте, орнамент, сӱрет да тӱрлӧ моло пале, ойлыманат огыл, письменность деч ончыч шочыныт. Туге гынат, мутлан, орнаментыштат калык ушакыл раш палдырна. Тудын южо элементше жап эртыме семын серымашке кусна. Ончыч пиктографий (тамган серыш), варарак логографика (знакан, палан серыш) шочеш: оҥго—кечын символжо, кудыр пале вӱдын-символжо, ырес тӱнян ныл велжым ончыктышо знак да тулеч молат. Тӱрлӧ калыкын нине палышт акрет годсо серымашыштышт икгайрак улыт.

Илыш, айдеме тукым да тудын кутырымо йылмыже вияҥме семын пиктографический сӱрет-влак значенийыштым эркын-эркын вашталтат, посна ужаш-влаклан шелалтыт, жап эртыме семын значеыийышт молемме дене пырля нунын формыштат кӱэмалташ. Первобытно-общинный стройым рабовладельческий кугыжаныш алмаштыме гутлаште пиктографий олмеш логографический система шочеш. Амал же икте: у общественно-экономический формацийым вуйлатымаште, озанлык пашам виктарымаште, закоҥым шуктымаште серымашын рольжо чот кугемын, сандене тудо вашталтде кертын огыл. Варарак, кӱртньым левыкташ тӱҥалмеке, тӱнямбалсе ятыр калык утларак проста серымашке, буква дене возымашке, кусна. Тидыже мемнан кугезына-влаклан шагал знак полшымо дене утларак шуко информацийым аралаш да вес тукымлан тӱрыс шукташ полша.

Мый кызыт марий калыкын исторически вияҥме корныжым тичмашын рашемдаш ынем пиж, туге гынат палемден кодаш кӱлеш: кугезе марий-влаклан эше мемнан пагытын тӱжемше идалыкыштыжак Волжский Булгар феодальный кугыжаныш дене пошкудо лияш пӱралтын. Сандене верысе финно-угор тукым марийлан, мордвалан да удмуртлан, нунын дене, булгар-влак дене, йыгыре илаш, торгаяш, йӱлам шукташ тӱҥалмеке, могай-гынат ик принципешак негызлалтше серымашат кӱлын. Историйыште эре тыгак: ик калык весын, пошкудын, культурнышто, экономийкыште сеҥымашыжлан кунам-гынат садак эҥерта.

Кокла курымлаште Юл воктенысе калык-влак вераҥмым палемдыше картым ончалмеке, теве мо рашемеш: марий-влакын илыме мланде дене йыгыре эрвел могырым татар-влак, касвелне славян тукым верланеныт. Историй гыч пале: нине пошкудо-влакьш серымашышт ожсек лийын. Йодыш лектеш: нунын коклаште илыше марий-влак возыктыш деч посна кодын кертыныт мо? Тыге лийшаш огыл. Ала кугезе марий-влакын письменностьышт тачысе кече марте аралалтын огыл? Тиде йӧршын вес йодыш. Мыйын шонымаште, марий-влакын акрет годсо серымашышт садак лийын да кушан-гынат тудын кышаже садак кодын. Мемнан кундемысе пеш ожнысо илемлайм археолог-влак але йӧршынат тарватен огытыл, манаш лиеш. Лач кок тӱжем ий ончычсо икмыняр илемаш веле кӱнчымӧ. Мутлан, йӧршын тӱкымӧ огыл купласе илемлам. А вет историй гыч пале: кокла курымлаште, виеш тынеш пуртымо пагытыште, марий-влак лач тыгай пич верлаште шыльш иленыт.

Археолог-влак шинчат: торфан верлаште пушеҥге, лу, материй утларак тичмашын аралалт кертеш, сандене лач тыште акрет годсо марий письменностьын кышажым кычалман. Мутлан, рушла серымашын палыжым, ожнысо ола-влакьш пургед лекмеке веле, рашемден кертме. IX—XIII курымласе материальный культурын памятникше-влакым кызытсе пагытлан сайын шымлыме гынат, чаманен каласаш логалаш: марий мландыште кугезе олан кышажым мумо огыл. Амалже тыште: ошман мландыште пушеҥгат, кумыжаш, лулегат, тӱрлӧ вургем кодшат огыт аралалт. Сандене Юл да Кама воктене илыше верысе калыкын ожно письменностьшо лийын огыл манме шомак дене келшен ом керт. Адакше ик археологий дене гына серлагаш огеш лий. Теве, мутлан, фольклор материалым ончалаш гын, тыште сӱрет йӧршынат весе. Марий, удмурт, мордва калык мутлаште, туштылаште письменность улмо нерген туранат, туштен каласыме оят лыҥак: «Марийын книгажым ушкал кочкыш; Шотан еҥ ушкал шуреш (тӱкеш) тамгам пыштен ок кошт; Тунемде, пасу капкамат эрташ ок лий; Шагал тунемше шӱдырым пургыжышто шотла» да т. м. Тидымак пеҥгыдемда, мутлан, калык мурат:

Олык воктен, вӱд воктен,
Чынче вуян куку мура,
Мурем лудса, солыкем ончыза,
Ушланда пурымо годым каласен илыза.

Тидымат шотыш нал ман: тошто марийын нумалме йӱлажат проста лийын огыл, тудын радамжым шарнаш, тӱрыс ушышто кучаш йӧсӧ лийын, сандене мемнан кугезына-влак могай-гынат письменность дене пайдаланыде кертын огытыл. Кызыт тидым шымлаш материал шагал гынат, ӱшаным йомдарыме ок кӱл. Ме, мутлан, XVII—XIX курымласе документлаште вашлиялтше родо-тукым тамга-влакын, кумалтыш атышӧрыштӧ, пушеҥгылаште кодшо тамга, знак-влакым, тӱрын да молымат палена.

Ученый-влак чыла тидыжым шукертсек шымлат. Финно-угор да руш огыл моло калыкын тыгай палыштыш И. М. Покровский, Н. Ф. Катанов, Д. Н. Соколов, А. А. Петров да молат эше XIX курым мучаште да XX курым тӱҥалтышыштак шымлаш пижыныт.

Марий-влакын XVII курымысо тамгашт нерген ойлышыжла, мутлан, Марий госуниверситетын доцентше Г. Н. Айплатов тыге палемда: марий пале, тамга-влакым шымлаш веле огыл, погашат тӱҥалме огыл. Чаманен каласаш логалеш, Геннадий Николаевич шкеже нине тамга-влакын озанлык паша дене кылдалтмыштым веле шотыш налеш, нуным марий письменность дене огеш кылде.

Мый йылмызе омыл, туге гынат нине тошто пале-влакым лач родо-тукым тамга, клеймо семын аклыме дене гына ынем келше. Кажне тукымын шке эн ашле, тамгаже лийын, тиде чын. Но йодыш лектеш: нуныжо кузе шочыныт? Ятыр тыгай палым родо-тукым тамгам таҥастарышемла, ик тыгай радамын шижаш: кажне пале икмыняр посна элемент-влак гыч шога да нунышт тюрк калыкын рунический серымаштышт моткоч лишыл улыт. Ойыртем шуко огыл. Шке мутемын пеҥгыдемдаш манын, пример шотеш Г. Н.Айплатовын да шкемын погымо икмыняр материалым кучылтнем. Мутат уке, кумалтыш пушеҥгылаште да тошто марийын атышӧрлаштыже кодшо посна тамга-влак гоч гына кугезе марий письменность нерген кугу иктешлымашым ышташ огеш лий. Ожнысо марий-влакын серымашышт лийме нерген мый, Юл серыште шогышо ик тошто кӱжгӧ пӱнчысӧ пиктограммым шымлымеке, утларак шонкалаш тӱҥалым.

Чебоксар плотинам ыштыме деч ончыч ты пӱнчӧ шогымо ошма курык йымач изи памаш йоген лектын, верысе калык тыште юмылан кумалын. Археологический экспедиций рашемдыш: пӱнчӧ тураште юмылтымо вер эше XIX курымыштак лийын. Тунамсе тулото верыште тӱрлӧ шун атышӧр пудырго дене пырля 1841 ийысе вӱргене оксам да мемнан пагытысе 30-шо ийласе икмыняр тыгыде оксам мумо. Кугу Отечественный сар деч вара кумалме верым йогын почеш изиш ӱлыкырак кусарыме улмаш. Туштат юмын памаш лийын.

Пӱнчыштӧ, 1,5 метр кӱкшытыштӧ, пале-влакым (25—50 см. кугытаным) товар дене руэн ыштыме. Куд знакан пиктограммыште (1а сӱрет) южо тамгаже раш палдырна, южыжым ужаш нелырак. Икмыняр палыже ала йӧршынат ӱштылалташ Тыгай- ракак знак системым ме эше тыштак йӧрылтшӧ да пеле йӱлышӧ вес пӱнчыштӧ муынна (1б сӱрет). Нине пале-влакым тыглай родо-тукым тамга семын гына нигузе ончаш огеш лий, нуно, очыни, тыште эртаралтше кумалтыш нерген садак мом-гынат палдарышаш улыт. Тыште мом серыме, каласаш йӧсӧ, но нине пиктограмма-влак тыглай тамга деч йӧршын ойыртемалтыт. Пӱйым шымленрак ончымеке, тыгай иктешлымашым ышташ лиеш: тиде—серымаш. Тыгай возымо системым йӱдвелыште илыше тюрк тукым калык эше Х курымыштак шинчен. Тамга-влакын ме тюрк рунылаште веле огыл, южо знакшым тыгак кӱнчем лукмо годым 14—15 курымласе кугезе марий-влакын илемыштышт верештме шун атылаште муын улына. Нине пале-влакым икте-весышт дене таҥастарен ончымеке рашемеш: шуко кугезе марий тамга Алтай, Сибирь, Урал да Юл кундемлаште илыше моло калык деч кӱсынлымӧ. Мутлан, родо-тукымым ончыктышо тыгаяк тамга-влакым ме хазар каганатштыш пурышо калык-влакын письменностьыштышт верешт кертына.

Посна знак системын тынар кужу пагыт аралалт кодмыжо (XI—XII курымла гычак) нине калык кокла гыч кажныжын посна письменностыно лийме нерген ойла. Тидымат палемды- нем: марий тамга-влакын значенийыштым рашемдыме годым южо знакшым Кипр островышто илыше-влакын серымашышт гоч веле умылтараш лиеш (2-шо сӱрет), южо пале гын, китай калык письменный система дек лишыл. Тыгай улыт, мутлан* кумалтыш йӱла дене кылдалтше эпак-влак, нуно акрет годсо китаец-влакын «ба-гуа» манме магический эпиграммышт дене икгайрак ӱлыл (З-то сӱрет).

Тыге ме тендам, пагалыме лудшо йолташ-влак, кугезе марий пале, тамга-влакын икмыняр ойыртемышт дене палдарыше. Марий-влакын письменностьышт кокла курымыштак лийын манмым, мыйын шонымаште, йоҥылышлан шотлаш нигузе шотлан ок тол. Тидым пеҥгыдемдаш манын, лач утларак да тыршенрак шымлаш кӱлеш. Письменностьын кышажым йомак ден мурылаште, тушто ден калык мутлаште, археологический материаллаште, калык йӱлаште, кумалтыш арверлаште, XVIII—XIX курымласе документлаште кычалман.

Археологлан шкетланже кугезе марий-влакын письменностьышт пеш шукерте ожнак улмым пеҥгыдемдаш, научно негызлаш куштылго огыл.

Ончыкылык шымлызе-влак тиде моткоч кӱлешан йодышым рашемдаш кумылаҥыт гын, шочмо калык ончылно моткочак суапле паша лиеш ыле. Ме шкенан кугезына-влакын пӱрымантышт нерген утларак палышаш улына, нунын сулен налме шинчымашыштым, моштымашыштым марий калыклан пӧртылташ кӱлеш.

Валерий Никитин.
«Ончыко» журнал.

ШОНЫМАШДАМ КОДЫЗА:

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.