Писатель ушем серызе-влакым ик ешыш ушен мо? (1 ужаш)

0
148

У телын икымше кечынже, 1 декабрьыште, Творческий ушем-влакын пӧртыштышт Россий писатель ушемын Марий пӧлкажын (кӱчыкын каласаш гын, Марий Элысе писатель ушемын) отчёт да сайлымаш погынымашыже эртыш. Тушто кодшо кум ийыште (2015-2017) шуктымо пашам иктешлышт, ушемын уставышкыже вашталтышым пуртышт, правленийын у составшым да председательым сайлышт. 

Таҥастарен ончет – чын сӱретым ужат

Тыгай погынымашлаште совет жапыштат, СССР шаланыме деч варат ятыр гана лийынам, тушто мом да кузе каҥашыме нерген газетыш але журналыш возашат ик гана веле огыл логалын. Но ты гана кумылем ялтак локтылалте. Кузежым-моланжым умылтараш тыршем.

Эн ончычак, шуко серызын пеш кӱлешан тиде мутланымашке толдымыжо ӧрыктарыш. Огына шылте, ятыр писатель кугу ийготан, южыжын тазалыкше начарештын, нунылан (поснак Йошкар-Ола деч пелне илыше-влаклан) тиде погыныш кайыме корныжак кугу проблемыш савырна. Туге гынат, туге гынат…

Шоналтен ончыза, ожно, социализм ийлаште, тыгай кугу погынымашке С.Н.Николаев, М.Казаков, В.Юксерн, Мичурин-Азмекей, С.Вишневский, Н.Арбан, З.Каткова, К.Васин, А.Асылбаев, А.Волков, Г.Матюковский, М.Рыбаков огыт тол гын, ончаш палемдыме йодышлам каҥашаш тӱҥалыт ыле мо? Уке, конешне. Нунын деч посна могай каҥашымаш да лончылымаш? Тунам писатель-влак шкештат кутырымашке, тулечат коч – отчёт да сайлымаш погынымашке, толашак тыршеныт. А ты гана мый ӧрын шинчышым: кызытсе марий сылнымутын рӱдыжлан, негызшылан шотлалтше автор-влак погынымашлан, С.Чавайнын манмыжла, тупым веле ончыктеныт. Рашрак каласаш гын, Ю.Галютин, Э.Анисимов, В.Осипов-Ярча, А.Тимиркаев, А.Мокеев, М.Илибаева, А.Иванова, В.Изилянова, З.Дудина, Ю.Соловьев уке ыльыч. Тыгак толын огытыл И.Лобанов, В.Дмитриев-Ози, В.Бердинский, Я.Егоров-Энсул, В.Шкалин, А.Спиридонов, А.Токарев, Т.Пчелкина, З.Висвис, Леон Рая, Мардан Рая…

Вӱдышӧ увертарыш: «Марий пӧлкаште улшо 60 член гыч 38 еҥже толын, 22 еҥ уважительный манме амал дене толын кертын огыл. Туге гынат кворум уло – пашам тӱҥалаш лиеш». Вуйлатышылан Е.Хисамутдиновам да серкалышым Л.Иксановам сайлымек, эн ончыч мутым культур, печать да национальность паша шотышто министр К.Ивановлан пуышт. Серызе-влакын кӱлешан пашам шуктен толмышт нерген кӱчыкын каласышат, кугу уна чеверласен лектын кайыш.

Е.Хисамутдинова ончышаш паша радам дене палдарыш. Чылаже куд йодыш палемдалтын. Икымшыже – 2017 ийыште шуктымо паша. Молан ик ий веле? Отчётный жап кум ийым авалта гын, чумыр тиде пагытым шымлен ончалман огыл мо?

Ожно тыгай погынымашлаште (тунам съезд маныныт) докладчиклан ик шагат деч шагал огыл жап пуалтын. Тылеч посна шукыж годым прозо, поэзий да драматургий шотышто посна содоклад-влак лийыныт. Ушештарена, тунам ушемыште 35 наре еҥ шоген, а кызыт – 60.

СП правлений председатель С.Архипова (Григорьева) 12 минутым йодо да тынарымак кучылто. Тудо кушто, кунам да могай мероприятий (презентаций, лӱмгече, погынымаш, награждений) лийме нерген ойлен кайыш, правлений член-влаклан чолга лиймыштлан таум каласыш. Ушештарем, отчётный жапын икымше ийже (2015) Россий мучко Литератур (але Сылнымут) идалык лӱм дене эртыш. Марий Элысе официальный еҥ-влак мотор лӱман тиде жапын чапле саскан лиймыж нерген ик гана веле огыл ойлышт. Нуно, ме палена, чылажымат сай могырым гына ончыкташ тыршат. Чыным тыглай еҥ веле луктын каласен сеҥа. Тачысе кечылан мемнан эн талын, виян, чонеш логалтен возышо поэтна Альберт Васильев тыге манын: «2015 ийыште элна мучко Сылнымут идалык манын увертарымым мый ала-могай ӱшан дене вашлийым… Но ты ӱшан ыш шукталт. Сандене Сылнымут идалык серызе-влаклан пеш кугу пайдам конден манаш йылме ок савырне. Тиде ий мыланем моло ийла дечын нимо денат ыш ойыртемалт» («Ончыко», 2015 ий, 12-шо №).

Элна мучко икымше гана эртарыме Сылнымут идалык жапыште Марий Элыште шинчалан койшо, ушеш кодшо кеч изи вашталтыш ышталтеш гын (мутлан, марла книгам, шкенан издательствын продукцийжым ужалыме изирак кевытым почыт да В.Колумб лӱмеш музейлан верым муын пуат гын), калык тидланат таум каласа ыле. Тунам, можыч, докладчик С.Архипова Сылнымут идалыкым ушештарыде ок кодо ыле.

Такше саде идалык ялт саскадыме лийын манын огына керт: тунам кум еҥлан калык писатель (поэт) лӱмым пуымо. Тыгай «чапле» лектышан пагыт Марий Элысе писатель ушемын чумыр историйыштыже нигунам лийын огыл. Кугу лӱмым налше кок серызе шотышто нимогай йодыш шоктен огыл гын, кумшыж нерген печатьыштат возышт: тыгай чапым мо дене сулен? Кодшо погынымаште мый денем йыгыре шинчыше лӱмлӧ поэт пылышышкем тиде йодышымак «тушкалтыш». Отчётный жапыште ик поэтессылан С.Чавайн лӱмеш, весылан Олык Ипай лӱмеш госпремийым пуышт. Нунын кандидатурыштым каҥашыме жапыште кокытшо нергенат критический статья-влак лектыч. Но мо иялан кӱлеш критикет, ой-каҥашет? Кӧлан мом пуышашым комиссий шкеже пеш сайын пала.

Нине вич еҥын (кум калык серызын да кок лауреатын) сеҥымашыштым ушештарымаш правленийын актившым палынак пойдарен да докладым чотак сӧрастарен кертеш ыле. Вет тидым колмек, кеч-кӧат вигак шоналтен колта: могай талант-влакым куштымо! Но отчётышто нунын нерген мут ыш шокто. Амалже шотышто мужедаш гына кодеш. Ала-молан ышт шарналте 2015-2016 ийлаште мемнан деч эрелан кайыше профессионал писатель-влакым – В.Поповым, В.Петуховым, И.Караевым, В.Смирнов-Сэмэҥэрым.

Мыйын ушеш докладыште ончыктымо кок факт поснак пижын кодо. Иктыже – кызытсе жапыште радио да телевидений дене йоҥгышо муро-влаклан шомакым серыше-влакын фамилийышт (коло наре але утларакат – В.Регеж-Горохов деч В.Гордеева марте). Весыже – кызыт театрлаште ончыкталтше марий пьесылам возышо-влакын фамилийышт – В.Регеж-Горохов деч Т.Соловьёва марте. А могайрак улыт нине пьесе да муро шомак-влак? Калык нуным кузе акла? Тидын нерген докладыштат, чумыр погынымаштат ик мутат ыш шокто. Векат, правленийымат, писатель-шамычымат ты йодыш нигунар огеш тургыжландаре.

Сергей Чавайн шке жапыштыже манын: «Могай сылне муро!.. Кеч мутшым нал, кеч семжым нал – яндар шӧртньӧ». Таче тыге аклаш лийме кеч ик-кок муро уло гын? Кызыт южышт кугешнымыла каласалыт: «Мыйын шомаклан 150 (200,300) муро возалтын». Ик поэтессе 2015 ийыште газет гоч увертарен ыле: «Чылаже 300 муро ышталтын». А тений вес семынрак ойлен: «Чылаже 250 утла муро ош тӱняш лектын». Витле нарыже куш пурен, «колен» мо? Да молыжымат кӧ да кушто мура?

Ынде, ужына, заслуженный артистшат шӧртньӧ ден куштырам ойыркален ок мошто. Иктыже тыге мура (семжымат шкеак возен):

Ужынам мый тыйым сото экран гочын,
Чуриет волгалтын «копм» экраныштем.
Сайт «Вконтакте» лийын мыланем моткочын
Лишыл тылат верчын. Ынде мом ыштем?
Логин – шинчаштем, тӱрвыштем – пароль.
Пуро омышкем: принцла я король…
Чын могай улметшым чылт огым тогдае,
Тый «офлайн» гыч пӧртыл, йӧратен вучем.

Руш мыскараче В.Коклюшкин «АИФ» газетыште ончылий возен: «Прежде было определение «поэт-песенник», сейчас иных авторов надо бы именовать «поэт-плесенник». А сочинителей музыки по достоинству величать «компотзитор». Кызытсе марий эстрадын сынже чӱчкыдынак тидым ушештара огыл мо?

Але ончалза театрна-влакын репертуарыштым. Молан тушто марла серыме у пьесе пеш шагал? Тений М.Шкетанын «Эреҥер» да Н.Игнатьевын «Савик» романыштын геройышт сценыш угыч лектыныт. Тидыже ик могырым куандара, но вес могырым шоналташ тарата: кушто у пьесе, у лӱм? Драматург-влакым кумылаҥдаш манын, жапын-жапын конкурс эртаралтеш. Мутат уке, тиде пеш сай. Но молан тушто палемдалтше южо пьесе театр сценыш корным ок му? Мутлан, кодшо ийлаште Вал.Абукаевын «Токтар патыр» пьесыжым эн сайлан шотленыт ыле. Кушко тудо йомын? Молан огеш шындалт? Можыч, тудо лушкыдо, сценылан йӧрдымӧ? Тугеже молан икымше верым пуэныт?

«Поэтнур да тудын саскаже» статьяштем («Марий Эл» газет, 2017 ий 25 март) республикысе писатель-влакын 3 мартыште лийше погынымашыштым ожнысо (1975 ий 12 февральысе) тыгаяк каҥашымаш дене таҥастарен лончыленам ыле. Ожно кажне тыгай мутланымаш чынжымак творческий шӱлышан, икте-весе деч пеҥгыдын йодмо кумылан лийын.

Гельсий Зайниев.

ПАЛДАРАШ
viktaryshe
«Кидшер» интернет-журналын увер службыжо.

ШОНЫМАШДАМ КОДЫЗА:

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.