Писатель ушем серызе-влакым ик ешыш ушен мо? (2 ужаш)

0
461

А кызыт кӱчыкын шарналтынем 1980 ий 4 февральыште эртыше погынымашым. Тушто СП вуйлатыше В.Столяров-Юксерн каласыш: «Кодшо ийын писательна-влакын 44 книгашт лектын: 18 – марла, 23 – рушла, икте гыч кыргызла, таджикла да немычла». Тудо сылнымут аланым жанр шот дене ончал лекте, критикын почеш кодмыжым палемдыш, правленийымат шылталаш ыш аптыране. Каласыш: «Планыш пуртымо южо паша кагазешак гына кодын. Секций-влакын вуйлатышышт эркын тарванылыт, южо секций нимомат ыштен огыл». 

Вара ойлышт М.Казаков, В.Панов, К.Васин, К.Коршунов, З.Каткова, А.Мурзашев, историк-краевед М.Сергеев. Чыла выступлений критике шӱлышан, чапле сылнымут саска верч тургыжланыме кумылан ыле. Казаков, мутлан, мане: «Поэзийыште кырча-марчам пургедмаш (мелкотемье) да кӱлдымаш муторгаж (многословие) чӱчкыдын палдырнат. Писатель, поэт лӱмым паша дене сулыман! Тау, тений самырык-влак А.Тимиркаев, А.Сенькова, В.Илларионов, Ю.Иксанов у стих аршаш дене куандарышт. Нунын возымышт ийготан южо авторын деч кӱшнырак шога».

Кӧ титакан: докладчик але колыштшо-влак?

Тений доклад деч вара мутым эн ончыч А.Богданов йодо. Мый чонем дене йывыртенат колтышым: «Молодец, Аркадий Арсентьевич! Калык писатель огыл гын, кӧ тачысе сылнымутна да тудын сайлыкше верч эн чот, эн ончыч азапланышаш? Айда, лончылен пу, мо ышталтеш кызыт литературышто, поснак - прозо садвечыште. Очыни, шкендын пашат нергенат каласынет. Вет тӱҥ произведениетым, Писатель ушемын 2015 ийыште кок том дене лукмо «Илышлан кӧра» романетым, МарНИИЯЛИ-н литератур пӧлкажым вуйлатыше Н.Федосеева «Ончыко» журналыште чотак шылтален да тыге иктешлен: тиде кӱжгӧ книгам роман манаш огеш лий».

Но вучымем ыш шукталт. Богданов нимом лончылаш ыш тӱҥал. 2015-2017 ийлаште «Ончыко» журналеш Е.Егоркинан, А.Новиков-Орьюн, В.Осипов-Ярчан, В.Смирнов-Сэмэҥэрын романышт, М.Илибаеван, О.Миккын, С.Бессонован, Я.Егоров-Энсулын, А.Новиков-Орьюн, Ген.Пироговын, Л.Яндакын, С.Пашаевын, З.Богданован повестьышт савыкталтыныт. Тышеч кеч иктажше нерген кок-кум шомакым каласем ыле. Калык писатель Богдановын шомакше чынжым гын правленийлан моктеммурыш савырныш. «Отчётный жапыште пеш шуко ышталтын, - мане тудо. - Председатель да правлений чот тыршеныт, сандене правленийын пашажым келшышылан (удовлетворительныйлан) шотлаш да вуйлатышылан Архиповамак сайлаш темлем. Тудлан пенсий марте вич ий гына кодын, тиде срок лачак веле лиеш».

Кумылым эше теве мо чотак волтыш: пренийыште моло ик писателят ыш ойло. Векат, доклад ик еҥынат уш-акылжым да шӱм-чонжым тарватен огыл, кынел шогалын ойлаш кумылым ылыжтен огыл. Ала-молан марла журнал-влакын тӱҥ редакторыштат (И.Попов ден Л.Ягодарова), правлений член-влакат (Г.Сабанцев-Ояр, А.Петров, Г.Смирнов, А.Коковихин…) мутым налаш кӱлешлан ышт шотло. Неужели 12 еҥан правленийын кызытсе литератур илыш нерген чыла шонымашыже 12 минуташ докладыш тичмашнек шыҥен кертын? Неужели нунылан тачысе сылнымутышто, башкир марий манмыла, чылажат ал да гӱл? Шоналташ гын, нине еҥ-влак кокла гыч иктыже поэзий, весыже драматургий, кумшыжо кусарыме паша нерген каласен кертыт ыле. Очыни, каласышашак ыльыч. Але вара сылнымут пашан нине йыжыҥлаштыжат сӱрет путырак чапле да яжо?

Пытартыш жапысе статьялаштем ик гана веле огыл йодышым шынденам: «Кызыт марий йылме ден литератур аланыште тургыжландарыше йодыш пешак шуко, но молан иктат (писатель ден критикшат, шанчыеҥ ден туныктышыжат, журналистшат) ты йодышым печатьыште огыт тарвате?» Кодшо погынымаште шинчымем годым иже ушем почылто: «Могай наивный айдеме лийынам! Писатель-влак шкеныштын творческий организацийыштын отчетный (чумыр пашам чыла могырымат иктешлыме) погынымаштыже умшаш вӱдым полдылшыла шинчат гын, кунам нуно газетыш але журналыш статьям серат?»

Но тугеже, пагалыме писатель-влак, «Поэт в России больше, чем поэт» манме ушан мут дене мыланна кузе лийман? Руш еҥ ойлымыла, это – про настоящих поэтов, а не про вас? Но теат профессиональный серызе – Россий писатель член - улыдас! Але вара Марий Элысе литератор-влак калык деке чак лийме, еҥ-влакын ш¢м-чон ойыштым да ойгыштым умылен моштымо шотышто Россий деч ойырлен илат. Туге мо?

Отчётым ыштыме жапым ончычсо кум ий гыч вич идалык марте шуяш темлыше-влак (ты ойым вара шукырак йӱк дене пеҥгыдемдышт да уставыш пурташ лийыч) ойлышт, пуйто чӱчкыдын (кум ийлан ик гана) погынаш пеш неле. Мом кутыреда, писатель родо-влак? Эн кӱлешан йодышлам каҥашыме годым чыланат ты погынымашысе семын шып шинчаш тӱҥалыт гын, кеч ий еда, кеч лу ийлан ик гана чумыргыза, садыгак нимо ок вашталт да – эн тӱҥжӧ – лӱмжылан кӧра манме семын эртарыме погынымаш нигӧлан нимогай пайдам нигунамат ок пу.

Йӧра кеч ик еҥ каҥашымашке изишак «ямым пуртыш» - отчётный гына огыл, тыглай погынымашат могай лийшашым шке примерже дене ончыктыш. Мый чаманен шоналтышым: векат, кызытсе илышыште пенсионер-влак гына (нунылан, руш манмыла, нечего терять и некого бояться) чоным почын ойлаш тоштыт, а молышт пуйто «как бы чего не вышло» манын шонат да сандене шып шинчат. Нуным такше умылаш лиеш: умшам почыт гын, трук иктаж «келшыдыме» мутышт иктаж тӧра дек солна, да тудет шӧрын ончалеш але кочо шомакым каласа. Тунам чыте да шеклане гына.

…Марий Элысе писатель организацийын уставышкыже пурташ темлыме вашталтыш нерген литконсультант Е.Хисамутдинован каласкалымекше, мутым аксакал - руш поэт да кусарыше В.Панов йодо. Тудо кодшо курымышто 20 ий утла Марий СССР писатель ушемыште пашам ыштен, сандене тиде «кухньым» пеш сайын пала. Илалше поэтым теве мо тургыжландара: «Погынымашлан кӱлеш семын ямдылалтын огытыл, докладыште литературный анализ да критике йӧршын уке; савыктыме книга ден посна паша-влакым пӱсӧ шинча дене ончен огына акле гын, уда, лушкыдо произведений-влак умбакыжат пошаш тӱҥалыт; книга-влак лектедат гынат, автор-влаклан гонорарым пеш шагал тӱлат; чӱчкыдынак (поснак «Литера» журналыште) лушкыдо произведений-влак савыкталтыт, а тыгай начар мурсаскалан печатьыште вер лийшаш огыл; правленийыш у, самырык еҥ-влакым пуртыман, тушко ик «бабушкат» ынже логал».

В.Пановын т¢кен каласыме саде илалше ӱдырамашым правлений радамешак кодышт. Тошто состав изиш гына вашталте: В.Петухов, А.Тимиркаев да З.Глушкова (Дудина) олмеш В.Афанасьевым (Ондрин Валькам), Л.Иксановам, Е.Юнусовам сайлышт.

Гонорарым шагал тӱлымӧ нерген ой дек пӧртылын, теве мом каласыман. Писатель йолташ-влак, тидлан Россий законодательствым вурсаш ида вашке. Ик примерым ушештарем. 2005-2006 ийлаште Я.Ялкайнын кок кӱжгӧ томан ойпогыжо савыкталте. Писательын эргыже Ян Ялкаевлан, конешне, ик ырымат тӱлен огытыл. А тудо ала-кӧн ойжо почеш судыш пуэн. Мо шонеда, 250 тӱжем наре теҥгем «модын налын».

Икмыняр мут – критике нерген. Пытартыш ийлаште ик литератур шанчызе сылнымут темылан ятыр моктеммурым савыктыш. Кызытрак печатьыште лӱмжӧ ок кой. Изи огыл ийготыш шумекше, умылен, векат: йодмо почеш иктым я весым моктен возаш сӧрал огыл, тидын дене эн ончычак шке лӱметым шӱктарет. Да эшеже лудшым аҥыртарет - тудо литературышто мо сайжым-удажым умылымым чарна. Южо авторым арам нӧлтымын, моктымын вес зиянжат уло: тыге шоя авторитет-влак ешаралтыт. Олык Ипай лӱмеш премийын эн самырык лауреатше, Р.Сунгурова, тений 7 августышто ГТРК-н кечывал радиоканал передачыштыже тыге каласыш: «Южышт ойлат, пуйто мыйын почеламутемым умылаш йӧсӧ. Нунылан темлем: иканаште огыда умыло гын, кум гана лудса, вара ик тылзе жап гыч уэш ончалза».

Пагалыме Раиса, почеламут иканаште келшен огыл гын, кӧ тудын дене кок-кум пачаш аҥыргыл шинча? Айдемын ялтак пашаже уке шонет мо? Тудо шӱкшын, мутым кӱрыштын серкалымым вигак шуа да тетла кидыш огешат нал.

Лыпланаш да кугешнаш амал уло мо?

Чылан гаяк ужыт: кызыт творческий пашам аклыме критерий пеш чот волен. Ончет – айдеме икымше пьесым серен да тудын денак лауреат лийын. Тыгак весым нимо укеланак кава марте нӧлтат да вара кенеташте чаплӱмым тушкалтен пуат. Теве 2008 ий 1 июльлан республикыштына 19 калык писатель ден поэт лийыныт, а калык туныктышо – кум еҥлан шагалрак. А педагог-шамычше литератор-влак семын витлын але кудлын огытыл вет. Южо автор шкежат моктанаш ок аптыране. «Шкалан акым палыме культурна молем толеш, векат: скромность манмына шапалга, - серен прозаик Мария Илибаева («Марий Эл» газет, 2016 ий 27 сентябрь). – Возаш кумылан южо еҥже ик-кок почеламутым але изирак ойлымашым, этюдым савыктен луктешат, тудым автор огыл, вигак поэт але писатель манаш тӱҥалыт… Южо авторжо эсогыл редактор, корректор деч поснак книгажым «кӱэштын» пышта… Ик кид гоч эртен «шочшо» сатун (книга – тугаяк сату) качествыже, конешне, икмарда але уда лиеш. Кевытыште начар качестван сатум налмыда шуэш мо? Чын, огеш шу. Книга денат тыгак. Тугеже лудшо-влак шагалемыт манын ӧпкелалтшаш уке… Весе: у орфографий правил чонышкак витарен шуктен. У правил почеш возымо огешак шу. Товатат! Писатель возымым чарна гын, сылнымутна йомеш. Сылнымут деч посна йылмынат куктежалтеш».

Пеш чын возен Мария Каликаевна! Чаманен ойлаш перна, кызыт йылмызе-влак шкештат марла чын возен огыт мошто. Но нунылан чотшак азапланаш амал уке: марла кутырышо-влак йӧршын пытат гынат, йылмына шымлыме объект (предмет) семын эше пеш кужу жап илаш тӱҥалеш. Икманаш, йылмызына-влак пашадыме огыт лий.

М.Илибаеван гайракак шонымашым луктын каласен ик почеламутыштыжо поэт Альберт Васильев:

Эше ик курым гыч «Элнет» романым
Кертеш мо лудын марий еҥ марла?
Тунемын йылмынам йот йылме семын,
Марий чонан лиеш мо йочана?

Эше икмыняр цитатым каласем. Кудло ий ожно, 1957 ий сентябрьыште, «Литературная газета» Марий АССР-ысе писатель еш нерген серен: «В писательской среде царят зазнайство, самоуспокоенность, безмерное взаимное восхваление». Ынде шоналтен ончена: тыгай «чер» кызыт палдырна але уке?

Эше ожнырак, 1956 ий октябрьыште, 21 ияш студент Валентин Колумб «Марий коммуна» газет редакцийыш колтымо письмаштыже тыге манын: «Таза ушан еҥ шканже эн строгий критик лийшаш». Айста адакат шоналтена: шке пашажым кажне йолтошкалтышыште пӱсӧ критический шинча дене ок ончо гын, Морко вел Мызеҥер ялын Пумыр ялыште кушшо эргыже тыгай кӱкшытыш, могайым ме таче палена, нӧлталт кертеш ыле мо? Уке, конешне. «Мудритлен», ойым нелемден возет манын, самырык Колумбым М.Казаковат, моло-влакат ик гана веле огыл шылталеныт. Тудо критикым колыштын, ушыш пыштен да умбакыже кыртмен пашам ыштен. Валентин Колумб ала-кӧлан ӧпкелаш, «Мый шке палем» маншыла кояш толашен огыл, тудо кушкаш, чын поэт лияш шонен да тыршен, а кызытсе южо «продвинутый» автор семын «Стихем-влакым кок-кум гана лудса, тунам, можыч, умыледа» манын ойлыштын але серкален огыл.

Марий литературын историйже поян. Лийыныт да улыт чынжымак уста, калык нерген, лудшо нерген шонен возышо писатель-влак. Икманаш, уло кӧ деч тунемаш да примерым налаш. Но молан тугеже тачысе литератур илыш, тудын вӱршерже, савыкталтше книга ден посна произведений-влак пешыжак огыт куандаре? Молан писатель радамыште тыгай пассивность (кудыжо отчётный погынымаште раш палдырныш) вожым колтен? Молан писатель-влакын ик тӱшкашт весым умылыдымо лийын?

Мый погынен каҥашымашке толдымо икмыняр писатель дене кутырышым. Нуно тыгерак маньыч: «Тушко мий але ит мий, ойло але ите – садыгак нимо ок вашталт, тыйын оетым нигӧ ок колышт, шотыш ок нал, сандене кошташ нимогай пайда уке. Айда тек толашат».

А чыланат кидым тыге лупшалыт да «оппозицийыш» каен шогалыт гын, тидыже пайдале лиеш мо вара? Творческий ушемда тендан, кызытсе вуйлатышым шке жапыштыже те шкеак сайленда да таче тушто «порядкым» те шкеак веле ыштен кертыда. Ышташак шонеда гын. А тыге ӧрдыжкӧ кораҥме дене шкендан организацийлан гына огыл, уло марий литературлан, Марий Элысе сылнымут пашалан кугу эҥгек ышталтеш.

Кеч-мо гынат 1 декабрьыште председатель да правленийын уэмдыме составше сайлалтыныт. Нуно, каласышым, вич ий жап пашам ышташ тӱҥалыт.

Гельсий Зайниев.

ШОНЫМАШДАМ КОДЫЗА:

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.