Марий йылме: Подчинительный кылысе смысловой синтаксический отношений, тудын тӱрлӧ лиймыже

0
89

Отношений-влак тӱшкаште ВИЧ тӱрлӧ отношенийым ойыраш лиеш: 

1) определительный але (атрибутивный);

2) объектный;

3) субъектный;

4) обстоятельственный;

5) ешарыме але (комплетивный).

1) определительный (атрибутивный) отношений – утларакше лӱм мут дене каласалтше тӱҥ ужаш да тудын рашемдыше ушашыже коклаште шочеш:
- лӱм мут дене:

а) именительный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, пашаче кид, колхоз вуйлатыше;

Шукылыкым ончыктышо тӱҥ ужаш – шуко чот пале, мутлан, кӱслезе-влак ансамбль, писатель-влак ушем, шорык кӱтӱ, кайыккомбо кашта.

б) родительный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, ачан сурт, мутын куатше, Ольошын куанже.

в) дательный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, ороллан шогымаш, шӧрлан коштмаш.

г) винительный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, вийым кучымаш, мечым пурытмаш.

д) сравнительный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, колла иймаш, маскала коштмаш.

е) совместный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, изамге шинчылтмаш, пӧртге наҥгайымаш.

ж) местный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, ялыште туныктымаш, чодыраште руымаш.

з) направительный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, пашашке коштмаш, пасушко лекмаш.

и) обстоятельственный падеж лӱм мут – рашемдыше ужаш, мутлан, касеш кодмаш, олыкеш чумыргымаш.

- наречий дене – рашемдыше ужаш, мутлан, йӱкын лудмаш, талын шортмаш.

- причастий дене – рашемдыше ужаш, мутлан, лудмо пӧрт, толшаш ий.

- глаголын вашталтдыме формо – рашемдыше ужаш, мутлан, канаш права, кочкаш шолтымаш, мурен эртымаш.

- пале мут – рашемдыше ужаш, мутлан, лышташан чодыра, лывылык кудо.

- олмештыш мут – рашемдыше ужаш, мутлан, шке йолташ, тудо сай.

- чот мут – рашемдыше ужаш, мутлан, икымше вер, кум мут.

- оҥартыш мут – рашемдыше ужаш, мутлан, кылтиҥ-кылтиҥ кӱслеже, ларт-ларт лудыжо.

- кӱэмалтше ойсавыртыш – рашемдыше ужаш, мутлан, Шкетан лӱмеш театр, Мосолов лӱмеш памятник.

Определительный отношений годым подчинительный синтаксический структуран ойлымаш ужашыже лач лӱм мут веле огыл, моло ойлымаш ужаш-влакат лийыт, мутлан, пеш сай (пеш – наречий, сай – пале мут), утыждене койышан (утыж – наречий, дене – почеш мут, койышан – пале мут).

Определительный отношений предмет, кочкыш, палым ончыктышо тӱҥ мут дене каласалтше предмет дене тудын палыжым ончыктышо рашемдыше мут коклаште лиеш. Предложенийыште рашемдыше ужаш определений лиеш.

2) объектный отношений глагол, причастий - тӱҥ ужаш, косвенный падежыште лӱм але почеш мутан сочетаний да шуэн инфинитив дене каласалтше рашемдыше ужаш коклаште лиеш. Винительный падежыште шогышо лӱм мут дене каласалтше рашемдыше ужаш да глагол дене каласалтше тӱҥ ужаш коклаште шкенжым ончыкта:
колым кучаш – колым – действий, колым – действийын могай предмет ӱмбаке але объект ӱмбаке куснымым шомак ушемыште тӱҥ ужаш глагол дене каласалтме годым рашемдыше ужаш моло семынак каласалтеш.

- падеж палан лӱм мут дене, мутлан, кандидатлан сайлаш;

- предметный значениян почеш мутан сочетаний дене, мутлан, ече дене таҥасаш, ончыкылык нерген шонаш;

- инфинитив дене, мутлан, кочкаш кондаш, мураш темлаш.

Рашемдыше ужаш инфинив гын, тудын тӱҥ ужашыже дене могай смысловой кыл уло, пален налаш йӧсӧ лиеш, тыгай годым инфинитив дене каласалтше рашемдыше ужаш винительный падежыште шогышо лӱм мут дене вашталталт кертеш гын, шомак ушем коклаште объект лиеш: кочкышым кондаш – кочкаш кондаш; форма годым муткылдыш тӱрлӧ семын лиеш гын, семантика – идентичный, абсолютный, синтаксический синоним лиеш.

Тыгак объектный отношений тыгай годым лиеш, мутлан тӱҥ ужаш – причастий лийме годым, мутлан, шукым палыше, шкеж нерген шонышо.

Объектный отношений тӱҥ шотышто глагол да глагол сынан (процессуальность ончыктымо палан) шомак да (предметность палан) мут дене каласалтше родительный падеж ужашыште шочеш. Предложенийыште процессуальность значениян мут родительный падеж форман мут дене кылдалтмыж годым да тидын годым родительный падеж рашемдыше лиеш гын, нунын коклаште объектный отношений лиеш, мутлан, Элнан уло шуко поянлык.

Объектный отношениян предложений член-влакын рашемдыше членышт предложенийыште дополнений лиеш.

Налына кок тӱрлӧ смысловой отношениян мут кылдыш-влакым: урем дене эрташ да шӱльӧ дене пукшаш, иктыже – обстоятельственный отношений, весыже – объектный отношений.

3) субъектный отношений – эре процессын авторжо, але тудын полшымо дене иктаж-мо ышталтеш (агентивный отношений, рашемдыше ужашыже субъект лиеш.

Субъектный отношенийын тӱҥ членже каласалтеш:

а) причастий дене, мутлан, вӱд дене йогышо, йоча кочшаш, вӱдын йоктарен кондымо.

б) лӱм мут дене, мутлан, кече лекмаш, тылзе шичмаш.
Субъектный отношениян шомак ушемлаште рашемдыше ужаш почеш мутан сочетаний дене каласалт кертеш, але именительный падеж да родительный падежыште шогышо лӱм мут дене.

4) обстоятельственный отношений глагольный ушемлаште кумдан шарлен, лач глагол пелен кучылталтше мут ден глагол коклаште обстоятельственный отношений шочеш.

Обстоятельственный отношений ушемлаште тӱҥ ден рашемдыше ужаш-влак коклаште рашемдыше ужашым лексический значенийым ончен тӱрлӧ сынан отношений лиеш:

а) определительно-обстоятельственный, мутлан, чаманен каласаш, чот пагалаш, писын куржаш;

б) жап, мутлан, кечывалым тунемаш, талук гыч толаш;

в) пространственный, мутлан, кевытыште налаш, эҥер воктене шинчаш;

г) амал, мутлан, лӱмын ончаш, калык верч тыршаш, палыдымылан лийын толаш;

д) мыняр виса, мера да степень, мутлан, минут наре вучаш, пулвуй даҥыт келаш, шагат чоло вучаш.

5) ешарыме (комплетивный) отношений - тӱҥ мут рашемдыме деч посна умылаш лийдыме обязательный кыл годым лиеш, мутлан, студент маналташ, ушанла кояш.

Комплетивный отношениян подчинительный структурын тӱҥ ужашыже информативно тичмаш огыл мут дене каласалтеш.

Чыла вич тӱрлӧ подчинительный кылан структурышто вашлиялтше смысловой отношений кокла гыч нылытше (комплетивный деч посна) сложноподчиненный предложенийын ужаш-влак коклаште палдырна; субъектный отношений муткылдыш ужаш-влак коклаште веле огыл, предложений кӱкшытыштак вашлиялтеш – субъектный отношений (подлежащий ден сказуемый коклаште).

Сложноподчиненный предложенийыште тӱҥ да придаточный коклаште определительный отношений лиеш, мутлан Олмапужо могай, олмажат тугай - тӱҥ ужаш – олмажат тугай, придаточный – олмапужо могай; Сийже могай, таужат тугаяк - тӱҥ ужаш – таужат тугаяк, придаточный ужаш – сийже могай.

Сложноподчиненный предложенийыште объектный отношений лиеш, мутлан, Тыгай сӧрал наста-влакым ужаш манын, нигунамат шонен омыл ыле - тӱҥ ужаш – нигунамат шонен омыл ыле, придаточный ужаш – тыгай сӧрал наста-влакым ужаш манын (йодышыжо – мом?).

Сложноподчиненный предложенийыште тӱрлӧ шотан обстоятельственный отношений лиеш, мутлан, Ончыл орава кушко пӧртеш, шеҥгелжат – тушко.

Сочинительный кыл дене таҥастарымаште подчинительный кылын каласалтме йӧнжӧ чыла кӱкшытыштат икгай огыл: муткылдыш, простой предложений, сложный предложений кӱкшытлаште – чылаштыжат подчинительный кылын каласалтме йонжӧ палынак ойыртемалтеш. Подчинительный кылын ик ойыртем чыла кӱкшытыштат икгай. Подчинительный кыл рашемдыше ужашын формыж дене каласалтеш, садлан каласалтме йӧнжӧ эреак але рашемдыше ужашыште шкетшак (морфема, союз шотан мут) але тудын пелен (ушем да почеш мут) лиеш. Тӱрлӧ кӱкшытыштӧ подчинительный кылын йӧнжӧ тӱрлӧ улмылан кӧра мут кылдышым посна, предложений кӱкшытыштӧ посна ончаш йӧнан, молан манаш гын подчинителный кылын ойыртемалтше видше-влак шке семын ойыраш темла.

Валерий Максимов,
филологий наука кандидат, доцент

ШОНЫМАШДАМ КОДЫЗА:

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.