Синтаксический кылын койышыж дене мут кылдыш сочинительный да подчинительный лиеш. 

Сочинительный мут кылдыш

Сочинений кылан, икгай фукциян мутформо-влакын предикативный огыл синтаксический ушемышт тыгай лиеш:

1. Сочинений кылын видше почеш лиеш: тӱчылтшӧ да виш

Тӱчылтшӧ кыл кок компонент гына лиеш:

а) таҥастарен ушышо отношений: кузе, туге;

б) ваштарешлыше отношений: но, да(но), туге гынат;

в) вашла-таҥастарыше: а.

Виш кыл иканаште ятыр компонент лийын кертеш:

а) ушышо отношений:

-ушышо ушем мут-влак: ден, да, ни…ни, ны…ны;

(?) - частице – тушем мут деч посна каласалтеш.

Ончалына кок муткылдышым:

- эҥер, пасу да олык – ушем мутан муткылдыш лиеш;

- эҥер, пасу, олык – ушеммутдымо муткылдыш лиеш.

б) ойырышо отношений:

- ойырышо ушем мут дене гына каласалтеш: ала…ала, але…але, теве…теве, я…я, то…то.

2. Кыл гыч пален налме смысловой отношений почеш
3. Кылдалтме йӧн дене

Ончо (Ю.В.Андуганов Классы словосочетаний сочинительного типа в марийском языке// Финно-угристика на пороге III тысячилетия. Саранск, 2000:38-41; Ю.В.Андуганов Синтаксические инновации в марийском литературном языке// Изменения в финно-волжских языках. Тарту, 1994:31-38).

Подчинительный мут кылдыш.

Подчинительный мут кылдыш кок ужаш гыч шога I ужаш - тӱҥ, II ужаш - тӱҥ огыл.

Компонент-влакын каласалтмышт почеш тӱҥ ужашын да рашемдыше ужашын каласалтмыж дене лийыт:

Тӱҥ ужашын каласалтмыж дене:

- глагольный, мутлан, шудым солаш;

-субстантивный (лӱм мутан), мутлан, шудым солымаш;

- прономинальный (олмештыш мутан), мутлан, чыла тиде, кажне весе;

- нумеральный (чот мутан), мутлан, тудо кокымшо;

- партиципный (причастиян), мутлан, сайын толшо;

- адвербиальный (наречиян), мутлан, пеш писын.

Субстантивный мут кылдыш годым рашемдыше ужашыже падеж паланат лийын кертеш, почеш мутан сочетаний дене каласалт кертеш, тӱрлӧ ойлымаш ужаш дене.

Лӱм мут ден каласалтше рашемдыше ужашан мут кылдыш тӱрлӧ форман лиеш:

а) тӱрлӧ падеж форман;

б) почеш мутан сочетаний дене каласалтше.

Тӱрыс налмаште определительный отношениян мут кылдыш рашемдыше ужашыже кузе каласалт кертеш, субстантивный мут кылдышын рашемдыше ужашыжат тугак каласалт кертеш. Субстантивный мут кылдышын рашемдыше ужашыже чыла падеж формышто шоген кертеш:

Именительный падеж мераҥ кыша;

Родительный падеж кочамын шомакше;

Дательный падеж илышлан куанымаш;

Винительный падеж колым кучымаш;

Сравнительный падеж колла иймаш;

Совместный падеж йолташыжге вашлиймаш;

Местный падеж уремыште вашлиймаш;

Направительный падеж пенсийыш ешартыш;

Обстоятельственный падеж орадеш ужмаш;

Отделительный падеж олымбач шуҥгалтмаш.

Именительный падежыште шогышо лӱм мут дене каласалтше рашемдыше ужашан субстантивный мут кылдышыште ужаш-влак ончыктат:

  1. Рашемдышыже тӱҥ ужашыште каласыме предметын мо гыч ышталтме вещества але материалым, мутлан, (кожгыктымо) шож мелна, (лай) порсын шовыч;
  2. Рашемдышыже предметым, тӱҥжӧ - тудын тӱшка шукылыкым, мутлан, ӱдыр тӱшка, шорык кӱтӱ;
  3. Тӱҥ – предмет, рашемдыше - кӧн/мон улмыжо, мутлан, (куэ) чыра тул;
  4. Тӱҥ – предмет, рашемдыше – тудын мо кӱлешлык ден кучылтмыжым, мутлан, пайрем чес;
  5. Тӱҥ- предмет, рашемдыше – тудын ӱмбалне, йымалне, тӱр (покшел) мучаш пундашын улмыжо, мутлан, чодыра тӱр, агур пундаш, ял мучаш;
  6. Тӱҥ – предмет, рашемдыше – мыняр улмыжым, мутлан, (шӱдӧ) грамм ложаш, (ик) ведра вӱд;
  7. Тӱҥ- жап, рашемдыше – палыже, мутлан, снег жап;
  8. Тӱҥ – предмет, явлений, рашемдыше – палыже, мутлан, кечывал шокшо, кугарня водо;
  9. Тӱҥ – предмет, рашемдыше – вер пале, мутлан, чодыра емыж-саска;
  10. Тӱҥ рашемдыше ужашыште каласыме лӱм полшымо дене предмет/явлений, рашемдыше – действий субъект, мутлан, еҥ сомыл;
  11. Тӱҥ – предмет, рашемдыше – моло палыжым ончыктен шогышо тӱрлӧ пале, мутлан, марий рвезе, татар вате, япон сар;
  12. Тӱҥ – предмет, рашемдыше – тудым илышысе моло предмет дене таҥастра, мутлан, порсын кумыл, шӧртньӧ айдеме;
  13. Тӱҥ – предмет, рашемдыше – объект, мутлан, омо ужмаш.

Южо субстантивный мут кылдышыште рашемдыше ужашыде тӱрлӧ моло ойлымаш ужаш дене каласалт кертеш:

- качественный пале мут дене, мутлан, келге ведра;

- относительный пале мут дене, мутлан, верысе еҥ;

- качественно-относительный пале мут дене, мутлан, пуракан рок пӧлем;

- шотлымо чот мут дене, мутлан, кок йолташ;

- радам чот мут дене, мутлан, икымше курс;

- дробан чот мут дене, мутлан, чырык коваште;

- раш огыл чотым ончыктышо чот мут дене, мутлан, ик-кок салтак;

- олмештыш мут дене:

а), указательный, мутлан, тиде сем, нине ой-влак;

б) личный, мутлан, мемнан куан, тыйын пашат, икте-весым мокташ;

в) вопросительно-относительный, мутлан, кудо студентше;

г) определительный, мутлан, шке шижмаш;

д) неопределенный, мутлан, ала-могай янлык;

- глагол.

Глагол гыч ышталтше тӱҥ мут, рашемдыше ужаш – глагол, мутлан, тунемаш шонымаш;

- причастий:

а) активный (действительный), ышытыше, мутлан, лудшо йоча;

б) пассивный (страдательный), ыштыме, мутлан, лудмо книга;

в) шӧрымӧ, ыштыдыме, мутлан, уждымо сӱрет;

г) шушаш, ыштышаш, мутлан, толшаш уна.

- наречий:

чыла тӱшка дене:

определительный наречий шелалтеш кок тӱшкалан:

а) качественный, мутлан, веселан куштымаш, шыман мутланымаш;

б) кузе лийме, мутлан, йӱкын лудмаш;

обстоятельственный наречий шелелтеш:

а) жап, мутлан, вараш кодмаш;

б) вер, мутлан, мӱндыр илымаш;

в) амал, мутлан, уналыкеш толмаш.

Адъективный мут кылдыш шелалтеш, тӱҥ ужашыже пале мут лиеш:

качественный, рашемдыше ужаш лиеш Относительный, рашемдыше ужаш лиеш
1) олмештыш мут, мутлан, могай тамле;

2) пале мут, мутлан, нарынчалге яндар;

3) наречий, мутлан, утларак неле;

4) почеш мутан сочетаний, мутлан, тарай гай йошкарге.

1) лӱм мут, мутлан, арама серан;

2) пале мут, мутлан, шемалге-кӱрен тӱсан;

3) чот мут, мутлан, шым полдышан;

4) олмештыш мут, мутлан, уло тӱнясе;

5) причастий, мутлан, шӱчаҥше чуриян;

6) наречий, мутлан, йӧршеш пундашдыме;

7) оҥартыш мут, мутлан, кылтиҥ-кылтиҥ кӱследыме;

8) почеш мутан сочетаний, мутлан, пеледыш гай мӱян.

 

Прономинальный мут кылдыш годым тӱҥ ужаш олмештыш мут лиеш, мутлан:

1) тӱҥ ужаш шке олмештыш мут, мутлан, Овоп шке;

2) тӱҥ ужаш весе олмештыш мут, мутлан, чылт весе;

3) тӱҥ ужаш моло олмештыш мут, мутлан, чыла моло, кеч-кӧ моло;

4) тӱҥ ужаш тиде олмештыш мут, мутлан, чыла тиде.

Нумеральный мут кылдыш годым тӱҥ ужаш чот мут лиеш, мутлан:

1) шотлымо чот мут, мутлан, кок гана кокыт;

2) цифырдыме чотым ончыктышо чот мут, мутлан, моткоч шуко;

3) радаман чот мут, мутлан, шола гыч кокымшо;

4) иктешлыше чот мут, мутлан, нуно коктын, визытын визынек.

Адвербиальный мут кылдыш годым тӱҥ ужаш наречий лиеш. Мутлан:

а) определительный, мутлан, пеш писын, пеле йӱкын;

б) жапым ончыктышо, мутлан, эрла эрдене;

в) верым ончыктышо, мутлан, ала-кушто мӱндырнӧ;

г) амалым ончыктышо, мутлан, Эчукым шойыштмыла;

Тыгак рашемдыше ужаш адвербиальный мут кылдыш годым лиеш:

- наречий, мутлан, теҥгече кастене;

- лӱм мут, мутлан, шыже йӱдым;

- пале мут, мутлан, юалге кастене;

- чот мут, мутлан, ик эрдене;

- олмештыш мут, мутлан, южо йӱдым;

- причастий, мутлан, кодшо йӱдым.

Глагольный мут кылдыш годым тӱҥ ужаш вашталтше/вашталтдыме форман глагол лиеш. Рашемдыше ужаш каласалтеш:

  1. Лӱм мут дене, мутлан, гранатым кышкен;
  2. Пале мут дене, мутлан, кугушко савырнен;
  3. Чот мут дене, мутлан, кандашым чумыра;
  4. Олмештыш мут дене, мутлан, кажным тарваташ;
  5. Тӱрлӧ почеш мутан сочетаний дене, мутлан, урем дене ошкылаш, кыдал йотын пижаш, минут наре вучаш, шагат чоло кычалаш, сайлыме деч ончыч кутыраш, вӱд гай эрта, штык семын пӱсемдышт, власть верч шогаш, Эчан дене пырля ышташ, пасу йыр ончыкташ, тер лишке толаш;
  6. Глагол дене, мутлан, ончаш каяш, шолташ кодаш;
  7. Наречий дене, мутлан:

а) качественный, мутлан, шокшын кормыжташ;

б) кузе лиймым, мутлан, чот пелешташ;

в) жап, мутлан, эрдене толаш;

г) вер, мутлан, мӱндырнӧ илаш;

д) амал, мутлан, тендан верч тыршаш;

  1. Оҥартыш мут дене, мутлан, йылт-йолт волгалташ.

Валерий Максимов,
филологий наука кандидат, доцент

ВАШМУТЫМ КОДАШ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.