Главный членым да тудын составшым шотыш налын, простой предложений ик составан да кок составан лиеш. Предложенийым тыге рашемдаш лиеш:

1) предложенийыште шӧрымашан улмыжо/укелыкше дене  - шӧрышӧ да пеҥгыдемыше лиеш.

2) предложенийым могай йӱк куат дене каласыме могырым - кычкыралтышан да кычкыралтышдыме лиеш.

3) предложенийыште второстепенный член улмыжо/укеже могырым -распространенный, распростаренный огыл.

4) предложенийым умылаш ситыше чыла членже улмыжо але укелыкыше могырым – тичмаш, тичмаш огыл, элиптический.

5) кок тӱҥ членын составышт але ик тӱҥ членын состав дене – ик составан, кок составан.

6) каласыме цель дене – повествовательный, таратыше, вокативный, йодышан.

7) действийым ыштыше субъект дене – личный (подлежащиян), лицадыме.

8) предложенийым шеледаш лийме могырым – шеледаш лийме, шеледаш лийдыме.

9) предложенийым нелемдыме мут але мут кылдыш улмо почеш – нелемдыме, нелемдыме огыл.

Шӧрымӧ предложенийыште шӧрымаш уло. Пеҥгыдемдыме предложенийыште шӧрымаш уке. Кычкыралтышан предложенийыште кугу йӱк дене каласыме. Кычкыралтышдыме – молгунамсе семынак. Распространенный предложенийыште кеч ик второстепенный член уло. Распространенный огыл предложенийыште структурно минимально шога.

Вӱд йога – распростарненный огыл предложений.

Волгыжеш – ик составан, распространенный огыл предложений.

Вӱд эркын йога – кок составан, распространенный предложений.

Тӱнӧ волгыжеш – ик составан, распространенный предложений.

Ик составан предложений тыгай лиеш:

а) номинативный – именительный падеж форман лӱм мут дене каласалтше тӱҥ членан ик составан предложений, мутлан, Уремыште - вӱд (тичмаш огыл, кок составан предложений).

б) глагол дене каласалтше сказуемыян тӱҥ предложений-влак тыгай улыт:

- определенно-личный предложений;

- неопределенно-личный предложений;

- обобщенно-личный предложений;

- безличный предложений;

- инфинитивный предложений.

Тичмаш предложений тунам лиеш, кунам предложенийыште каласаш шонымым почын пуаш але предложенийым умылаш ситыше чыла член уло.

Тичмаш огыл предложений тунам лиеш, кунам предложенийласе содержаний шонымашым раш, тичмашын почын ок пу, тыгак диалогический тичмаш огыл, контекстуально тичмаш огыл, ситуативно тичмаш огыл лиеш. Тичмаш огыл предложенийыште стилистический кӱлешлык вер пале, могай-гынат коммуникативный заданийлан кӧра але ик тичмаш предложенийым изи ужаш-влаклан шеледен ойырымо годым парцеляций шочеш (предложенийым изи ужаш-влаклан шеледымаш: простой предложенийым самостоятельный член-влаклан, сложныйым – самостоятельный предикативный ужаш-влаклан).

Шелаш лийме предложенийыште посна член-влаклан шеледаш лийме годым лиеш.

Шелаш лийдыме годым ик член веле лиеш. Ик мут гыч шоген кертеш. Кӱэмалтше ойсавыртыш, ойыраш лийдыме шомак ушем денат каласалтеш.

Нелемдыме предложенийыште обращений, пуртымо мут, пуртымо мут кылдыш, пуртымо предложений, тӱрлӧ ойыралтше член, икгай член, деепричастиян да причастиян савыртыш дене кылдалтеш.

Нелемдыдыме предложенийыште тыгай уке.

Предложений тыге лончылалтеш:

  1. Рӱдым муаш;
  2. Подлежащийлан характеристикым пуаш;
  3. Сказуемыйлан характеристикым пуаш;
  4. Подлежащийын составым лончылаш;
  5. Сказуемый составым лончылаш.

Ик составан предложений-влак.

Определенно-личный предложений.

Определенно-личный предложенийыште подлежащий уке, сказуемыйже палыме лицам ончыктышо глагол дене каласалтеш (1 да 2 лица шкет да шуко чот формо), мутлан, Кевытыш кайышым; Корнышто мыланем каласен: «Тыйым шочмо-кушмо, илымет векыла каена… Оренбург степьыш.

Неопределенно-личный предложений.

Неопределнно-личный предложенийыште подлежащий уке, действийым кӧ ышта, пале огыл. Сказуемый 3-шо лица шуко чотышто каласалтеш, мутлан, - Ӱарня годым мӧҥгыштӧ уке-уке да мелнам кочкылдалыт монь. – 1Туге гынат каяш ынде ок лий, 2вашке кормам конден шуктат.

Обобщенно-личный предложений.

Обобщенно-личный предложенийыште подлежащий уке, сказуемый дене ончыктымо действийым кеч-кӧат (мый, тый, тудо, ме, те, нуно) ыштен кертыт. Сказуемый 2-шо лицаште шкет чот  але 3-шо лицаште шуко чот числаште шогышо глагол дене каласалтеш. Шукыж годым тыгай предложений-влак калык мутышто кучылталтыт, мутлан, 1Ужат-колат2йолетым чот пид; Нужголым ияш огыт туныкто.

Безличный предложений.

Безличный предложенийыште подлежащий уке. Действийым ыштыше лица нерген умылымашат уке.

Сказуемый каласалтеш:

1) безличный глагол дене, мутлан, Касештеш; Тылзе кӱшкӧ кузен.

2) безличный значениян глагол дене, мутлан, Садыште тамлын ӱпшалтеш.

3) причастий дене, мутлан, Ошалгырак ӱпшым (Мичун) кӱчык тӱредме.

4) состоянийым ончыктышо (безлично-предикативный) мут-влак дене, мутлан, Пӧртыштӧ шокшо; Тӱнӧ  юалге.

5) – аш инфинитив да безлично-предикативный мут-влак (лиеш, кӱлеш, возеш, верештеш, логалеш, перна, тӱкна) сочетаний дене, мутлан, Тудланат премийым пуаш возеш.

6) шӧрымӧ форман деепричастий да лияш (ок лий) полшышо глагол (але уке безлично-предикативный мут) сочетаний дене, мутлан, Эх, тӓ, молодцавлӓ! Кыце вара тӓланда пуры шамакым келесыде лиэш?

7) безличный оборот-влак дене, мутлан, Ужмет шуаш ок тӱҥал мо? Ала могай кугу ученый дене мутланымыла чучеш.

Инфинитивный предложений.

Инфинитивный предложенийыште подлежащий уке. Сказуемый независимый инфинитив дене каласалтеш:

1) –аш инфинитив дене (ыле модальный частице лийын кертеш), мутлан, Марий ӱдырым тышке кондаш! Какшан гочшо мо дене вончаш ыле?

2) инфинитив значениян –ман инфинитивный форма дене (ыле модальный частице лийын кертеш), мутлан, Тыйын ушет дене кодаш гын, шукертак шужен колыман ыле; Юл воктене эрыкым сеҥен налман.

3) инфинитв значениян –шаш инфинитивный форма дене (ыле модальный частице лийын кертеш), мутлан, Ӧрынам веле, ала-мом ышташ; Шуко пашам ыштышаш, клеверым ӱдаш тӱҥалаш, пареҥгым утларак шындышаш.

4) курык марий наречийыште – мыла инфинитивный форма дене (ыльы модальный частице лийын кертеш), мутлан, Кӱ сӹнзӓ, мам ӹштӹмӹлӓ. Ти пӓшӓм тӧрӧк пӹтӓрӹмӹлӓ ыльы.

Номинативный предложений.

Номинативный предложений дене илышысе явлений-влак лӱмдалтыт. Предложенийыште ик главный член веле, тудо лӱм мут дене каласалтеш, мутлан, Шыже; Изи лум мландым леведын; Йӱлем пасу; Вот урем; Шӱльӧ сорла.

Номинативный предложенийыште значенийже – предметым да явленийым лӱмда. Формыжо именительный падежыште шогышо лӱм мут лиеш.

Номинативный предложенийын формыж дене келшен толшо конструкций.

Номинативный предложенийын формыж дене келшен толшо конструкций тыгай улыт:

а) назывной предложений семын чоҥалтше, но номинативный огыл конструкций-влакын бытийность палышт коклан ок лий. Тидлан кӧра предикативный единице огыт лий, предложений тӱшкаш огыт пуро. Нуно лийыт: 1) лӱмдымӧ гына значенияин тӱрлӧ вывескыште возымо мут але именительный падеж форман мут дене каласалтше тӱҥ ужашан мут кылдыш предложений ок лий, мутлан, «Ямде лий» газет, «Шкетан» лӱмеш театр. Нине конструкций-влакын бытийность палышт уке.

б) кок составан предложенийыште сказуемый функцийым шуктышо именительный падеж дене каласалтше мут формо: мутсавыртыш-влак бытийность палан огытыл, нунын номинативный предложений семын аклен ок лий, мутлан,

Тый кӧ улат, йолташ?

- Студент – кок составан тичмаш номинативный предложений огыл.

в) ойыралт кучылталтше именителный падеж дене каласалтше мут формо: предложений палышт уке, нунын бытийность значенийышт уке, интонаций дене огыт кошарталт. Ойыралтмышт годым коммуникативный сомылым огыт шукто. Вес предложений пелен кылдалтыт. Нуно контекст деч посна огыт кучылталт да шке формыштым вашталтдымын арален кодат. Тыгай шеледыме кострукций-влак предложений деч ончычат, туддеч варат шоген сеҥат, мутлан, Йоча-влак… Вот лач нуно мемнан айдеме тукымым умбаке шуйышо улыт; Йоча-влак. Кӧ такшым нуно улыт? Кол кучаш ышна тарване. Йӱр.

Эллиптический предложений.

Эллиптический предложений (грек. elleipsis «лектын вочмаш») предложенийыште глагол але безлично-предикативный мут дене каласалтше сказуемый ок сите. Второстепенный член коклаш кодымо сказуемый дене кылдалтеш, мутлан,

1Йолташемже – вес мучаште,

2Гармонь йӱкшӧ  тыш шокта.

1Правленийыште моло иктат уке, 2лачак коҥгаш олтымо вате да ме председатель дене коктын; Вичияшымныл ийыште! Чылаланпашаш  - ик составан предложений-влак. Второстепенный член-влак коклаш кодымо сказуемый дене (шукташ, лекташ, пурташ) кылдалтыт. Лиймышт дене полный предложений лиеш.

Литератур:

  1. Васикова Л.П. Кызытсе марий йылме. Простой предложений синтаксис. – Йошкар-Ола, 1987:59-71.
  2. Тимофеева В.Т. Кызытсе марий йылме. Простой предложений синтаксис. – Йошкар-Ола, 1989:10-13.
  3. Учаев З.В. Безличные предложения в марийском языке// Труды МарНИИ. Вып. VIII, 1956.
  4. Учаев З.В. Инфинитивные предложения в марийском языке// Труды МарНИИ. Вып. XIII, 1960.

Валерий Максимов,
филологий наука кандидат, доцент

ВАШМУТЫМ КОДАШ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.